Font, bir yazı karakteri olmasının ötesinde, özgün bir tasarım ve yazılım ürünüdür. Bu nedenle bir fikrî mülkiyet unsuru olarak tasarımcısına aittir ve telif hakkı kapsamında korunur.
Bir fontun kullanımı; tasarımcısı ya da hak sahibi ile kullanıcı arasında yapılan Son Kullanıcı Lisans Sözleşmesi ile yasal çerçeveye oturtulur. Font lisansı, kullanıcının bu yazı karakterini hangi amaçlarla, hangi mecralarda ve hangi süre boyunca kullanabileceğini açıkça tanımlar.
Kısacası font lisansı, bir fontun yasal ve doğru şekilde kullanılabilmesi için gerekli olan resmi izin belgesidir.
Font ve yazı karakteri, TDK’ya göre eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Kelime anlamı bakımından yazı karakteri, alfabedeki tüm harflerin kişilik özelliklerini tanımlar. Yazının karakteri; font içerisindeki tüm harflerin özgün biçimsel özelliklerinin toplamını ve bu bütünün temsil ettiği yazı kişiliğini ifade eder. Her fontun kendine özgü bir karakteri ve bu karakteri yansıtan bir yüzü bulunur. Bu nedenle “yazı yüzü” ve “yazı karakteri” tanımları aynı kavrama karşılık gelir.
Font kelimesi ise, bir yazının boyut, ağırlık, nicelik ve taşındığı ortam gibi teknik özelliklerini ifade eder. Yalnızca tasarımsal bir veri olmanın ötesinde, aynı zamanda yazılımsal nitelik taşıyan bir üründür. Özetle bir font, görsel bir çıktıya sahip olan yazılımsal bir üründür. Bu nedenle; tasarımsal içeriği bakımından bir sanat eseri, teknik ve yazılımsal yapısı bakımından ise bir bilgisayar programı olarak değerlendirilir.
Fontlar, yani yazı karakterleri, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eser olarak kabul edilmekte ve bu kapsamda hukuki koruma altına alınmaktadır.
Alıntı:
5846 sayılı FSEK’in 1/B maddesinde düzenlenen güzel sanat eserleri kapsamında değerlendirilebileceği, “font”un ise bir bilgisayara veya yazıcıya belirli bir yazı tipini bilgisayar monitöründe veya bir kağıt parçasında nasıl oluşturacağını veya yazdıracağını söyleyen kod veya program olarak tanımlandığı göz önünde bulundurulduğunda 5846 sayılı FSEK’in 1/B maddesinde düzenlenen ilim ve edebiyat eserleri kapsamında değerlendirilebileceği görülmektedir.
Sanat Hukuku Enstitüsü, Proje Direktörü, Avukat
Belgin Melissa Çelik
Alıntı linki
Konuyla ilgili Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’ndaki bölümler ise aşağıdaki gibidir.
“B) Fikir ve sanat eserlerinin çeşitleri:
I – İlim ve edebiyat eserleri:
Madde 2 – İlim ve edebiyat eserleri şunlardır:
1. (Değişik: 7/6/1995 – 4110/1 md.) Herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler ve her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları,
III – Güzel sanat eserleri:
Madde 4 – (Değişik: 7/6/1995 – 4110/2 md.)
Güzel sanat eserleri, estetik değere sahip olan;
1. Yağlı ve suluboya tablolar; her türlü resimler, desenler, pasteller, gravürler, güzel yazılar ve tezhipler, kazıma, oyma, kakma veya benzeri usullerle maden, taş, ağaç veya diğer maddelerle çizilen veya tespit edilen eserler, kaligrafi, serigrafi,
2. Heykeller, kabartmalar ve oymalar,
3. Mimarlık eserleri,
4. El işleri ve küçük sanat eserleri, minyatürler ve süsleme sanatı ürünleri ile tekstil, moda tasarımları,
5. Fotoğrafik eserler ve slaytlar,
6. Grafik eserler,
7. Karikatür eserleri,
8. Her türlü tiplemelerdir. Krokiler, resimler, maketler, tasarımlar ve benzeri eserlerin endüstriyel model ve resim olarak kullanılması, düşünce ve sanat eserleri olmak sıfatlarını etkilemez”
Lisanssız font kullanımı, hem Türkiye’de hem de dünya genelinde sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bunun başlıca nedeni, fontların dijital dosyalar olarak kolayca kopyalanabilmesi ve bu kullanımın çoğu zaman fark edilmesinin zor olmasıdır. Fontlar, bilgisayarlara yüklenen yazılım ürünleri oldukları için, ilgili klasöre eklendiklerinde herhangi bir ek işlem gerektirmeden kullanılabilir hâle gelirler. Bu da izinsiz kullanımın yaygınlaşmasına zemin hazırlar.
Bir fontun bir bilgisayarda yüklü olması tek başına hukuka aykırı sayılmaz. Ancak bu fontun, lisans koşullarına aykırı biçimde, özellikle ticari amaçlarla kullanılması hukuki ihlal teşkil eder. Pek çok ücretsiz font yalnızca kişisel kullanım için serbesttir. Ticari projelerde kullanılabilmeleri için ayrıca lisans satın alınması gerekir. Bu tür ihlaller bazen bilinçli olarak yapılırken, çoğu zaman kullanıcıların lisans şartları hakkında yeterli bilgiye sahip olmamasından kaynaklanır.
Günümüzde dijital denetim yöntemlerinin gelişmesiyle birlikte, fontların izinsiz kullanımı çok daha kolay tespit edilebilmektedir. Bu nedenle hem Türkiye’de hem de uluslararası alanda telif hakkı ihlallerine yönelik hukuki yaptırımlar artış göstermektedir. Lisanssız font kullanan kişi ya da kurumlar, hak sahipleri tarafından yapılan incelemeler sonucunda geriye dönük kullanım bedelleri, tazminat talepleri ve hukuki yaptırımlarla karşı karşıya kalabilmektedir.
Font lisansı, fonttan ticari fayda sağlayacak olan son kullanıcıya, ya da kuruma ait olmalıdır. Fontun kullanıldığı grafik tasarım hizmeti, kişi ya da ajans tarafından sağlanmış olsa dahi, font lisansı o tasarımın hizmet ettiği ticari firma adına alınmalıdır. Çünkü lisans, fontun kullanımı üzerinden ticari kazanç elde eden taraf için geçerlidir.
Aksi durumda, yani lisansın yalnızca tasarımcı adına alınması hâlinde, aynı fontun farklı ticari firmalar tarafından kullanılması söz konusu olabilir. Bu durum ise lisans koşullarına aykırıdır ve hukuki sorunlara yol açabilir.
Bir ürün ister görsel, ister müzik, ister fotoğraf ya da font olsun; telif hakkına tabi tüm içeriklerin lisansı, o içeriği kullanan marka tarafından ya da marka adına alınmalıdır. Marka ile font üreticisi arasında yapılan lisanslama işlemi; sözleşme, fatura, banka ödeme kayıtları ve lisans belgeleriyle belgelenir. Bu belgeler, ilgili markanın yasal kullanım hakkına sahip olduğunu kanıtlar.
Bazı durumlarda ise, ticari marka lisans sahibi olsa bile, tasarımcı veya ajansın da ayrıca lisans edinmesi gerekebilir. Bunun nedeni, lisans türlerinin farklılığıdır. Örneğin web font lisansları genellikle görüntülenme sayısına göre, masaüstü (desktop) font lisansları ise kullanılan bilgisayar sayısına göre düzenlenir. Bu nedenle kullanım şekline bağlı olarak ek lisanslama gerekebilir.
Endüstriyel anlamda font patenti almak mümkün gibi görünse de, çoğaltılabilir yazı tekniği yüzyıllar önce keşfedilmiş olduğundan, font patentini almak tasarım fikrini korumak için geçerli bir yöntem olmayacaktır. Görüntüye yönelik bir tasarım fikrini korumak için yapılması gereken tasarım tescili almaktır. Yazı karakterleri FSEK’e göre fikir ve sanat eseri sayılmakta olup, eserin oluşmasıyla birlikte kendiliğinden eseri üreten kişinin sahipliğindedir. Herhangi bir tescilleme işlemine gerek duyulmaz. Fontların üretim sürecindeki aşamalar, kronolojik olarak kaydedilmiş tasarım dosyaları ve diğer dijital ya da analog belgeler, eserin sahipliğine dair yeterli kanıtlardır.
Konuyla ilgili Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’ndaki bölüm de aşağıdaki gibidir.
“Madde 8 – (Değişik: 21/2/2001 – 4630/5 md.)
Bir eserin sahibi, onu meydana getirendir.
Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir.”
Özel fontlar, firmaların münhasır kullanımına yönelik üretilen, marka ihtiyaçlarına özgü ve markaların yazılı ile görsel iletişim performansını artırmayı hedefleyen tasarımlardır. Kurumsal iletişimde sağladığı avantajların yanı sıra ekonomik açıdan da markalar için uzun vadeli fayda sağlar. Diğer lisans tiplerinin aksine özel fontlarda süre, sayı veya mecra kısıtlaması bulunmaz ve lisansın yenilenmesi gerekmez. Bu yönüyle özel fontlar, hem ekonomik hem de hukuki açıdan firmalar için güvenli ve konforludur.
Özel fontlar genellikle sıfırdan, markanın ihtiyaçları doğrultusunda geliştirilir. Alternatif olarak, bir font evine ait mevcut bir font, yalnızca o fontun hak sahibi veya tasarımcısı tarafından modifiye edilerek markaya özel hâle getirilebilir. Bu fontlar yalnızca tek bir firmanın kullanımına tahsis edilir ve üretici tarafından başka herhangi bir firma veya kişiye satılamaz. Münhasır/özel lisans sözleşmesi, sayı, süre ve mecra kısıtlaması olmaksızın firmanın tüm kullanım haklarını kapsar. Sözleşmenin şartları genellikle fontun fikri ve mülkiyet haklarının kullanıcı firmaya devredilmesini içerir. Özel font üretimindeki detaylar ve koşullar ise üretici ile firma arasındaki sözleşme ile belirlenir.
A font is more than just a typeface; it is an original design and software product. Therefore, as an intellectual property, it belongs to its designer and is protected under copyright law.
The use of a font is legally governed through an End User License Agreement (EULA) between the designer or rights holder and the user. A font license clearly defines how, where, and for how long the user may use the typeface.
In short, a font license is the official permission required to use a font legally and correctly.
According to the Turkish Language Association (TDK), the terms “font” (font) and “typeface” (yazı karakteri) are often used interchangeably. In terms of meaning, a typeface defines the personality traits of all letters in an alphabet. The character of writing refers to the sum of all the unique visual features of the letters within a font and the overall writing personality it represents. Each font has its own unique character and the visual “face” that represents it. For this reason, the terms “typeface” (yazı karakteri) and “font style” (yazı yüzü) refer to the same concept.
The term “font” refers to technical attributes such as size, weight, quantity, and the medium in which it is used. Beyond being a design asset, it also has a software component. In short, a font is a software product with a visual output. Therefore, a font is considered both an artwork for its design content and a computer program for its technical and software aspects.
Fonts, or typefaces, are recognized as works under the Turkish Intellectual and Artistic Works Law (FSEK) and are legally protected accordingly.
Reference:
Considering that fonts can be defined as code or programs that instruct a computer or printer how to render a specific typeface on a screen or paper, it can be evaluated under the category of scientific and literary works according to Article 1/B of FSEK.
Belgin Melissa Çelik, Project Director, Art Law Institute
[Reference Link]
Relevant sections of the FSEK regarding intellectual works:
B) Types of intellectual and artistic works:
I – Scientific and literary works:
Article 2 – Scientific and literary works include:
Works expressed in any form through language and writing, and computer programs in any form, including preparatory designs that result in a program.
III – Fine arts works:
Article 4 – Fine arts works are those with aesthetic value, including:
Paintings in oil or watercolor, all types of drawings, pastels, engravings, calligraphy, miniatures, and decorative arts;
Sculptures, reliefs, and carvings;
Architectural works;
Handicrafts and small art objects, textiles, and fashion designs;
Photographic works and slides;
Graphic works;
Caricatures;
All types of models. The use of sketches, drawings, models, and similar works as industrial designs does not affect their status as intellectual and artistic works.
Unlicensed font use is a common issue both in Turkey and globally. This is primarily due to fonts being digital files that can be easily copied, often without detection. Fonts are software products installed on computers, and once placed in the appropriate folder, they can be used without additional steps. This ease of use facilitates unauthorized usage.
Having a font installed on a computer does not, by itself, constitute a legal violation. However, using a font without purchasing a license, especially for commercial purposes, is illegal. Many free fonts are only permitted for personal use, and a separate license is required for commercial projects. Such violations may occur deliberately or because users are unaware of licensing rules.
With the advancement of digital monitoring methods, unauthorized font use can now be detected more easily. As a result, legal actions against copyright violations have increased both in Turkey and internationally. Individuals or organizations using fonts without a license may face retrospective payment demands, compensation claims, and legal consequences enforced by rights holders.
The font license must be obtained by the end user who will derive commercial benefit from the font, whether an individual or a company. Even if a graphic design service is provided by a designer or agency, the font license must be obtained in the name of the company benefiting commercially from the design. The license applies to the party using the font for financial gain.
If the license is purchased only in the designer’s name, the same font could legally be used by multiple commercial entities, which violates license terms and can lead to legal issues.
Regardless of the type of content, image, music, photo, or font, the license for copyrighted works should be obtained by the brand using the content or on its behalf. Licensing transactions between the brand and font producer are documented via contracts, invoices, payment records, and license certificates, proving the brand’s legal right to use the content.
In some cases, even if the commercial brand owns a license, the designer or agency may need a separate license due to different license types. For example, web font licenses are often based on page views, while desktop font licenses are based on the number of computers. Additional licensing may therefore be required depending on usage.
Although industrial font patents may seem possible, the technique of reproducible writing was discovered centuries ago, making font patents ineffective for protecting design concepts. To protect a visual design idea, design registration should be obtained. Fonts are considered intellectual and artistic works under FSEK, and ownership automatically belongs to the creator. No formal registration is required. Chronologically recorded design files and other digital or analog documents generated during the production process provide sufficient evidence of ownership.
Relevant FSEK (Turkish Intellectual and Artistic Works Law) section:
Article 8 – The owner of a work is the person who creates it. The owner of a compilation or adaptation is the one who compiles or adapts it, without prejudice to the rights of the original creator.
Custom fonts are designed for the exclusive use of a company, tailored to brand needs, and aimed at enhancing written and visual communication performance. Besides improving corporate communication, they provide long-term economic benefits. Unlike other license types, custom fonts have no restrictions on duration, quantity, or media, and the license does not require renewal. This makes custom fonts both economically and legally secure for companies.
Custom fonts are usually developed from scratch according to the brand’s requirements. Alternatively, an existing font from a type foundry can be modified only by the font’s original rights holder or designer to create a brand-specific version. These fonts are assigned exclusively to a single company and cannot be sold to any other party. Exclusive/custom licenses cover all usage rights for the company without limitations on quantity, duration, or media. License terms typically transfer the intellectual and ownership rights of the font to the client company. All details of custom font creation are determined by the agreement between the producer and the company.
